سايت خبري تحليلي انديشه ها : روي ديگر بحران فرونشست؛ خداحافظي با ذخيره آب در زمين
جمعه، 23 آذر 1397 - 10:22 کد خبر:89688
سايت خبري تحليلي انديشه ها: نتيجه مطالعه دو محقق ايراني در آلمان كه در مجله نيچر منتشر شد، در هفته گذشته سروصداي زيادي به پا كرده. در همين رابطه اين ۲ نفر گفتگويي با خبرآنلاين داشتند.

سايت خبري تحليلي انديشه ها:

 

روي ديگر بحران فرونشست؛ خداحافظي با ذخيره آب در زمين

 


 آب زيرزميني را مصرف كرده‌ايم، تهران نشست پيدا كرده و شايد تا چند سال ديگر تهران منبعي براي ذخيره آب نداشته باشد.

اين هشدار دو نفر از دانشمندان ايراني در مركز علوم و تحقيقات آلمان نسبت به بحراني پنهان در پايتخت ايران است.

مهدي معتق و محمود حق‌شناس حقيقي زمين‌شناسان روي تصاوير ماهواره‌اي به دست آمده در مركز علوم و تحقيقات آلمان يك مطالعه‌اي انجام دادند كه نتيجه بسيار نگران كننده‌اي داشت؛ « آمارهاي جديد جنبه‌اي ديگر از مسئله ايران را نشان مي‌دهند كه مخلوطي از مناطق شهري، كشاورزي و حاشيه‌اي تهران در حال ريزش با ميزان سالانه ۲۵سانتي‌متر است. همچنين شهر ورامين، منطقه‌اي مخصوص كشاورزي در جنوب غرب ايران هم در حال ريزش با همين سرعت است. فرودگاه بين‌المللي اين شهر هم سالانه ۵سانتي‌متر فرونشست مي‌كند.»

البته قبل از اين هم تحقيقات انجام شده در سازمان نقشه‌برداري كشور از اين وضعيت نگران‌كننده خبر داده بود. گزارش‌هاي منتشر شده در اين سازمان در يك سال گذشته نشان داده كه ميزان فرونشست زمين در شهريار ۲۲ سانتي‌متر و در دهه گذشته در كل تهران ۲متر است.

در قسمت ديگر تحقيق منتشر شده در مركز علوم و تحقيقات آلمان از افزايش جمعيت و افزايش استفاده از آب‌هاي زيرزميني به عنوان عامل ايجاد بحران فرونشست زمين در ايران عنوان شده.

در همين رابطه با مهدي معتق و محمود حق‌شناس گفتگويي داشتيم. مي‌توانيد اين گفتگو را اينجا بخوانيد:

 آقاي دكتر معتق و حق‌شناس در ابتدا كمي از تحقيق جديدتان بگوييد. در چند سال گذشته بارها منابع مختلف هشدار داده‌اند كه تهران در حال نشست است، اما اينبار شما در تحقيقتان با استفاده از تصاوير ماهواره‌اي به اين نتيجه رسيده‌ايد. نتيجه اين مطالعه شما چه تفاوتي با مطالعات قبلي دارد و اصلا چگونه توسط تصاوير ماهواره‌اي به چنين نتيجه‌اي رسيديد؟

مسئله فرونشست زمين در تهران از سال‌ها پيش توسط محققان و سازمان‌هاي  مختلف  در داخل كشور بررسي شده و هشدارهاي بسياري در اين زمينه‌ها داده شده بود. به عنوان مثال سازمان نقشه برداري كشور در گذشته اندازه‌گيري‌هاي ارزشمندي انجام داده  بود.متخصصان  سازمان زمين شناسي هم مطالعات ژئوفيزيكي ارزشمندي در اين زمينه در گذشته  انجام داده بودند.

 پيشرفت علم سنجش از دور و وجود داده‌هاي بسيار زياد در طول ساليان گذشته ما را تشويق به استفاده از آنها جهت بررسي‌هاي علمي دقيق‌تر پديده فرونشست در تهران كرد. در تحقيق جديد، ما با استفاده از كليه تصاوير سنجش از دور موجود در طول پانزده سال گذشته، گستره مكاني و تغييرات زماني پديده فرونشست در محدوده تهران بزرگ را بصورت دقيق اندازه‌گيري كرديم. يكي از مهمترين موارد بررسي شده در مطالعه جديد، تغييرات روند رفتاري فرونشست در زمان است. به عنوان مثال اين تحقيقات نشان داد فرونشست زمين در سال‌هاي اخير مناطق بيشتري از شهر تهران را تحت تاثير قرار داده است. همچنين با بررسي تغييرات نشست زمين در بازه‌هاي بلند مدت و كوتاه مدت، بازگشت پذيري اين پديده را بررسي كرديم. به اين ترتيب مناطق تحت تاثير نشست در اطراف شهر تهران، فرودگاه امام خميني و شهر ورامين و نرخ نشست آنها را اندازه‌گيري كرديم.

همانطور كه در مقاله‌تان گفتيد نتايج اين تحقيق قطعا نگران كننده است اما باز هم تصوير نسبتا گنگي نسبت به نشست زمين وجود دارد. وقتي حرف از فرونشست زمين زده مي‌شود اكثر افراد ياد چاله‌هاي ايجاد شده در زمين مي‌افتند واقعا فرونشست زمين چيست؟

پديده فرونشست را مي‌توان بصورت ساده به اين شكل توضيح داد؛ در زير زمين حفره‌هايي در طول هزاران سال بوجود آمده‌اند. اين حفره‌ها به يكديگر متصل بوده و يك سفره آب زير زميني را مي‌سازند و آب زير زميني در اين حفره‌ها ذخيره شده است. در صورتي كه حجم آب استخراج شده از حجم آب وارد شده به سفره زيرزميني زياد باشد، حفره‌هاي زيرزميني قابليت ذخيره آب كمتري را پيدا مي‌كنند. همچنين در اثر فشرده شدن حفره‌هاي زيرزميني، زمين دچار فرونشست مي‌شود. در صورت ادامه برداشت آب بيش از ظرفيت سفره زيرزميني، فرونشست زمين و كاهش قابليت ذخيره آب ادامه پيدا كرده و به مرور زمان اثرات خود را نشان مي‌دهد. پايين‌تر رفتن سطح آب چاه‌ها يكي از نشانه‌هاي كاهش آب در سفره‌هاي آب زير زميني است. در روي زمين نيز، در طي زمان‌هاي طولاني ترك‌هايي در زمين و ساختمان‌ها قابل مشاهده است.

و پيامد اين موضوع تنها ايجاد چاله روي زمين است؟

نه اينگونه نيست. پديده فرونشست باعث ايجاد دو نوع خطر مي‌شود. خطر كوتاه مدت  همان موضوعي است كه شما به آن اشاره كرديد؛ تاثير فرونشست سازه‌هاي شهري و زيرساخت‌ها است. بسياري از ساختمان‌ها، خطوط انتقال برق و آب، مترو و راه‌آهن در محدوده فرونشست قرار و جابجايي زمين به مرور زمان موجب ايجاد خسارت‌هايي به آنها مي‌شود. به عنوان مثال خط راه‌آهن تهران مشهد از منطقه نشست در ورامين مي‌گذرد. اخيرا گزارش‌هايي در مودر تاثير فرونشست زمين بر اين خط راه آهن منتشر شد. اينگونه خطرات با جلوگيري از كاهش بيشتر منابع آب زيرزميني و استفاده از تخصص‌هاي مهندسي قابل كاهش است.

اما خطر دوم موضوعي كه در بلندمدت با آن مواجه مي‌شويم، تخريب سفره‌هاي زيرزميني بر اثر برداشت بيش از حد آب است. در طول زمان با برداشت آب، حفره‌هاي سفره‌هاي زيرزميني خالي شده و تحت فشار لايه‌هاي خاك بالايي فشرده شده و قابليت ذخيره آب آنها كاهش مي‌يابد. به اين ترتيب در طولاني مدت سفره‌هاي آب امكان ذخيره آب زيرزميني را از دست داده و اصلي‌ترين منبع آب از بين مي‌رود. اين اتفاق زندگي تمامي مردم را تحت تاثير قرار مي‌دهد.

فرونشست زمين پديده مختص ايران نبوده و در بسياري از نقاط دنيا با اقليم خشك و نيمه خشك كه فرايند توسعه رو شروع كردند قابل مشاهده است. مطالعات علمي بسياري در دنيا در اين زمينه انجام شده است. به عنوان مثال شهر مكزيكوسيتي دچار فرونشست بيش از ۳۰ سانتيمتر در سال است. شهر جاكارتا با وجود بارش ساليانه بسيار زياد و فراواني منابع سطحي آب، فرونشست تا ۲۵ سانتيمتر در سال را تجربه كرده است. در آمريكا، فرونشست زمين تا ۶۰ سانتي متر در سال در بعضي از ايالات مشاهده شده است.

به علت موضوع برگرديم. شما در مقاله خود به برداشت آب هاي زيرزميني به عنوان عامل اصلي چنين موضوعي اشاره كرده ايد. اين در صورتي است كه در شهرهاي ديگر ايران هم آب ها زيرزميني زيادي برداشت مي شوند. پس جرا ميزان نشست در تهران بيشتر است؟

متاسفانه مشكل نشست زمين محدود به تهران نبوده و همانطور كه مسئولان زيربط بارها هشدار داده‌اند، در بسياري از دشت‌هاي كشور اين پديده قابل مشاهده است. اما در حال حاضر مطالعات جامعي در سطح كشور انجام نشده است و نمي‌توان گفت تهران بيشترين مقدار فرونشست زمين در كشور را دارد. آنچه وضعيت تهران را در مقايسه با ساير دشت‌هاي كشور خاص‌تر كرده تراكم بالاي جمعيت در تهران بزرگ است. تامين نياز جمعيت ۱۵ ميليوني به آب باعث برداشت در ابعاد وسيع شده است و نتيجه آن بصورت فرونشست زمين قابل مشاهده است. اين پديده در ده‌ها دشت ديگر از جمله رفسنجان، كرمان، كاشمر، مشهد، همدان،اصفهان و يزد مشاهده شده است. هرچند تراكم كمتر جمعيت در اين مناطق موجب شده است كه فرونشست زمين در اين مناطق كمتر مطرح شود.

اما نتايج مطالعات شما چه خبري از آينده مي‌دهند؟ يعني تصور مي‌كنيد با ادامه روند كنوني نرخ فرونشست زمين در تهران باز هم افزايش پيدا مي‌كند يا نه؟

مطالعات ما در پانزده سال گذشته نشان مي‌دهد كه نرخ نشست زمين در چند سال اخير مقداري كاهش داشته است. هرچند با وجود اين كاهش اندك، همچنان نرخ نشست زمين بسيار بالا است. يكي از نكات مهم در باره نشست زمين در تهران، پويايي اين پديده است بگونه‌اي كه در سال‌هاي اخير مناطق بيشتري از شهر تهران تحت تاثير فرونشست قرار گرفته‌اند. ممكن است ادامه روند فرونشست زمين موجب مشكلاتي از قبيل خسارات بيشتر به ساختمان‌ها و زيرساخت‌هاي شهري همچون خطوط انتقال آب و برق و گاز و مترو و راه‌آهن شود. همچنين تاثير نشست زمين بر فرودگاه امام خميني مي‌تواند موجب مشكلاتي  در آيندہ شود.

در واقع اهميت سيستم‌هاي ماهواره اي و مدرن نقشه برداري درپايش تقريبا انلاين تغييرات شهري و محيط زيستي در همين جا مشخص مي‌شود  كه مي‌توان با كمك آن‌ها مناطق بحراني روبه سرعت و بادقت مشخص كرد و بر اساس آن‌ها برنامه ريزيهاي جديد و صحيح تر اتخاذ و از شديد تر شدن بحران در اينده جلوگيري كرد.

در پايان شما گفته ايد كه اين بحران غيرقابل بازگشت است. پس از حالا به بعد بايد چه كار كنيم؟

فرونشست اتفاق افتاده در طول دهه‌هاي گذشته و بخش بزرگي از كاهش قابليت ذخيره آب در سفره‌هاي زيرزميني شهر تهران غير قابل بازگشت است. حتي با توقف استخراج آب، امكان بازگشت زمين به حالت اوليه وجود ندارد. بنابراين بايد اين واقعيت تلخ را پذيرفت كه بخش بزرگي از آنچه تا بحال بر سر سفره‌هاي آب زيرزميني آمده‌است قابل بازگشت نيست، اما مي‌توان با مديريت صحيح از ادامه‌ي اين وضعيت جلوگيري كرد و لااقل منابع آب زير زميني را در وضعيت فعلي نگه داشت. بايد به اين واقعيت توجه داشت كه توسعه شهر تهران و مناطق  ديگر در ايران قابل توقف نيست. امافرايند توسعه در هر جا بايد بابرنامه  پايش دقيق و صحيح  سرزمين و پتانسيل هاي آبي همان مناطق صورت بپذيرد. سد سازي‌هاي بي رويه  و تغييرمصنوعي رژيم هاي آبي در مناطق خشك و نيمه خشك صدمات جبران ناپذيري رو به تاب اوري مناطق و سفرہ هاي آب زير زميني در برابر تغييراقليمي وفعاليت‌هاي انساني وارد ميكند.  بايد توجه داشت كه برنامه‌هاي مديريت منابع آب در تهران و مصرف بهينه بخصوص در بخش كشاورزي كه مهمترين مصرف كننده آب‌هاي زير زميني است مي‌تواند پديده‌ي فرونشست را كنترل و از بدتر شدن وضعيت جلوگيري كند. همچنين براي جلوگيري از خطرات اين پديده در كوتاه مدت، پايش مناطق تحت نشست و استفاده از توانايي‌هاي مهندسي كشور جهت جلوگيري از مشكلات براي زيرساخت‌هاي شهري اولين قدم در كاهش بحران‌هاي حاصل از فرونشست در تهران است.